Blog waarin Andrada Maria Şimo-Mosk, artistiek producent jongerenprojecten, terugblikt op een heel jaar jongerenprojecten in Europa en Nederland.

2026 Was een bewogen editie. De voorbereidingen begonnen in september 2025, in een wereld die in brand leek te staan en waarin onrechtvaardigheid en straffeloosheid met de dag zichtbaarder werden. Ook binnen onze samenleving namen polarisatie en verdeeldheid toe. Die spanning was voelbaar binnen ons team en riep fundamentele vragen op: hoe herdenken we in deze geopolitieke context? Hoe verhouden we ons tot de actualiteit? En wat is onze rol als organisatie in een tijd waarin extremen de boventoon voeren?

In wekelijkse gesprekken onderzochten we onze positie, missie en visie. We zochten naar manieren om recht te doen aan de complexiteit van zowel het verleden als het heden. Want net zoals de geschiedenis niet zwart-wit is, is ook de actualiteit gelaagd en meerstemmig. We stelden ons de vraag of we, juist nu, bereid zijn om samen te leven met verschillen. In die zoektocht lag de nadruk op de-escalatie, multiperspectiviteit en het actief luisteren naar elkaar. Het waren waardevolle en noodzakelijke gesprekken.

Tijdens de kick-off deelden we deze zoektocht met onze samenwerkingspartners. We nodigden Hans Boutellier (hoogleraar aan de VU) uit om te spreken over polarisatie en Karlien Metz (directeur van het Verzetsmuseum Amsterdam) over verzet. Boutellier gaf inzicht in processen van ‘verbubbeling’ en de werking van polariserende en verbindende krachten en benadrukte zowel de risico’s als de veerkracht van gemeenschappen. Metz liet aan de hand van persoonlijke verhalen uit de museumcollectie zien dat verzet zich vaak in een grijs gebied bevindt en zelden eenduidig is.

Deze inzichten bevestigden onze overtuiging dat het niet alleen gaat om aan “de goede kant van de geschiedenis” te staan, maar vooral om hoe we elkaar blijven zien als mens en ruimte maken voor dialoog. Alleen zo kunnen we bouwen aan een duurzame toekomst.

Rondom 4 mei zagen we hoe jongeren in projecten door heel Nederland deze complexiteit omzetten in betekenisvolle voorstellingen. Zij benoemen wat soms onbenoemd of onderbelicht blijft. Zo maakten jongeren van Theater LeBelle (Cordaan) een indringende voorstelling over Aktion T4, het eugenetische * euthanasie- en sterilisatieprogramma van nazi-Duitsland. In Zaandam organiseerden jongeren van Theatermijn een hoorzitting voor Hannie Schaft. Andere projecten onderzochten hoe ‘goede’ en ‘foute’ keuzes in de oorlog doorwerken in volgende generaties en hoe mensen zich na de oorlog opnieuw moesten verhouden tot familie, vrienden en buren.

De jongeren van de 54 jongerenprojecten vertelden verhalen van ooggetuigen zorgvuldig door en zochten woorden voor de wereld van nu. Ook onder hen leven boosheid, verwarring en de drang om zich uit te spreken tegen onrecht en het onder druk staan van democratische waarden. Voor hen stopt herdenken niet bij stilstaan, maar leidt het tot handelen.

Dat werd treffend verwoord door een Oekraïense jongere die meedeed aan een voorstelling in Goleniów, Polen, op 27 januari. Hij vertelde dat oorlog voor hem geen geschiedenis is, maar dagelijkse realiteit. Juist daarom is theater voor hem een geschikt middel om ervaringen te delen en anderen aan te zetten tot nadenken, reflectie en betrokkenheid.

Dat is precies waar de jongerenprojecten van Theater Na de Dam voor staan: het verdiepen van herdenken, het levend houden van de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog in verbinding met het heden en het stimuleren van maatschappelijke betrokkenheid.

In deze editie hebben we die impact zichtbaar en meetbaar gemaakt via het grootste onderzoek dat we ooit hebben uitgevoerd. Op tien Europese locaties, in zeven talen en onder drie doelgroepen (jongeren, ooggetuigen en publiek), onderzochten we de werking van onze Europese jongerenprojecten. De resultaten laten zien dat de kracht schuilt in het synergie-effect: jongeren leren, reflecteren en ontwikkelen hun maatschappelijk bewustzijn en historisch besef; oudere deelnemers delen hun herinneringen en ervaren de waarde van intergenerationele uitwisseling; en het publiek wordt emotioneel geraakt en vertaalt historisch inzicht naar reflectie op het heden. Samen vormen zij een krachtig ecosysteem dat herinnering, dialoog en democratisch bewustzijn tussen generaties en culturen versterkt. Geen luxe of artistieke bijzaak, maar maatschappelijk noodzakelijk, en precies wat we nu hard nodig hebben.

* eugenetica = de leer van de rasverbetering