Blog Jaïr Stranders, terugblik op Theater Na de Dam, 4 mei 2026

De zeventiende editie van Theater Na de Dam zal mij bijblijven om de mooie voorstellingen en waardevolle gesprekken, maar ook om de incidenten. Op 3 mei – nadat ons team al her en der doorlopen en eerste opvoeringen had bijgewoond – zat ik live bij Buitenhof om te praten over de complexiteit van herdenken. Aan het slot van het interview sprak ik de hoop uit op een waardige herdenking “zonder rellen”. Ik zei dat niet achteloos, want de ervaring leert dat 4 mei voor velen van een jaarlijks moreel ijkpunt tot een strijdpunt is verworden. De volgende ochtend werd Nederland wakker met de bekladding van het Nationaal Monument op de Dam.

Die avond stond ik – zoals ik 25 jaar om 20u doe – bij de Dokwerker. Op mijn telefoon bekeek ik de livestream van de NOS en ik zag dat het op de Dam stiller was dan gebruikelijk. Minder mensen, en nu niet omdat er maatregelen waren. Tegelijkertijd zat het daarna in Koninklijk Theater Carré vol voor ‘Nog niet afgelast’, onze eenmalige voorstelling gespeeld door Maria Kraakman, regie Ludwig Bindervoet en tekst Vincent van der Valk. Het was een poging aan het herdenken een inclusieve betekenis te geven, eentje die de armen opent voor erkenning van meerdere verhalen van onrecht, én oog houdt voor de specificiteit van de Jodenvervolging.

De vraag hoe we herdenken in tijden van maatschappelijke hoogspanning, was het onderwerp van Gesprek Voor de Dam op 3 mei in de Balie, Amsterdam. Met schrijvers Adriaan van Dis, Frida Boeke, David Wertheim en onderzoeker van de Anne Frank Stichting Willem Wagenaar. David wierp de vraag op of we de herdenking wel in deze vorm moesten voortzetten. Een ongemakkelijke vraag, en juist daarom een om serieus te nemen.

Ik denk dat het antwoord van Theater Na de Dam ligt in wat wij nu al zeventien jaar met theater in de breedste zin van het woord doen. Herdenken via alle zintuigen. Herdenken met oog voor zoveel mogelijk perspectieven, voor de meerstemmigheid, door heel Nederland, en ook in negen andere Europese steden. Wij zijn in 2010 in een gat gesprongen – de herdenking verwaterde – en blijven ieder jaar zoeken naar hernieuwde betekenis, naar de noodzakelijke verhalen van toen voor nu.

Wat dat in de praktijk betekent, zag ik op en rond 4 mei op zoveel plekken. Het overlevingsverhaal van Marie Stoppelman door Gonny Gaakeer en Floris van der Vlugt in het Oranjehotel. De ‘wat-als-Sophie-Scholl-niet-onthoofd-was’-gedachteoefening van Oda Spelbos, met een zwijgende Marien Jongewaard op de achtergrond. De anti-oorlogsaanklacht van twaalf kinderen aan het adres van volwassenen bij Maas Theater en Dans. Het Japans-Indische perspectief, zo liefdevol verteld dat de aanwezige Japanse ambassadeur er na afloop geëmotioneerd over bleef spreken. Vanja Rukavina’s tijdreis via telefoongesprekken uit verschillende periodes van voormalig Joegoslavië in relatie tot de Tweede Wereldoorlog. De pijnlijke confrontatie tussen Giovanni Brand en Fania Sorel als zoon en moeder; zij die haar Roma-achtergrond decennia ontkende. De verstilde dans van Gerben Vaillant en Fleur van den Berg met wie er niet meer zijn. En de jongeren van PACT+ die op straat in beweging en beeld het haast onvoorstelbare vormgaven.

En die relevantie bleek ook weer op 7 mei in Brussel, tijdens de door Theater Na de Dam georganiseerde slotconferentie van het Europese project Theatre of Remembrance. Met EU coördinator antisemitisme bestrijding Katharina von Schnurbein, Holocaust-educatie specialist Alex Maws, NIOD onderzoeker Kees Ribbens en Europarlementariër Malik Azmani spraken we over alternatieve vormen van Holocaust-educatie en hoe het herdenken van belang te laten zijn voor deze tijd. Maar het overtuigendste argument kwam niet uit het panel. Het kwam van de jongeren uit Berlijn, die fragmenten lieten zien uit hun eigen voorstelling die zij maakten voor International Holocaust Remembrance Day, onder andere gebaseerd op verhalen van hun (over)grootouders. Show, don’t tell. En toen ze zelf het woord namen, zeiden ze: “Praat met ons, niet over ons.”

Die zin vat samen waar het wat mij betreft naartoe moet. Herdenken is geen verhaal dat van bovenaf wordt verteld over mensen en groepen die zelf geen aandeel hebben. Het is een gesprek, met ruimte voor stemmen die we anders niet horen. Ophef, relletjes en bekladdingen – hoe smakeloos ook – zijn alarmsignalen. Volle zalen en jongeren die zelf het podium pakken, zijn een richting. Editie achttien begint nu.